Dankzij de medische wetenschap leven we steeds langer. De kunst is om die gewonnen jaren om te zetten in mooie en zinvolle jaren. Dat is heel goed mogelijk, zegt Rudi Westendorp, hoogleraar ouderengeneeskunde en directeur van Leyden Academy on Vitality and Ageing. Maar dan moet de knop om. We moeten van de ‘pleegzusterstand’ naar denken in vitaliteit.
Rudi Westendorp (1959) is net terug uit Delft,waar hij die dag een lezing heeft gehouden met als titel: VITALITEIT! Hij heeft er verteld over het nieuwe programma binnen het samenwerkingsverband Medical Delta. Hierbij zijn de universiteiten van Leiden, Delft en Rotterdam aangesloten, evenals het Leids Universitair Medisch Centrum en het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam. Hoogleraar ouderengeneeskunde Westendorp is sinds april programmaleider van het programma Vitaliteit.
Westendorp haalde in oktober 2010 de kranten met zijn bewering dat kinderen die nu geboren worden de honderd jaar wel zullen halen. Met een beetje goede wil denkt hij dat de interviewer, de veertig ruim gepasseerd, die mijlpaal ook zou kunnen bereiken. “Gemiddeld stijgt de levensverwachting elke tien jaar met twee à drie jaar. Daarbij heeft u als hoogopgeleide een bonus van gemiddeld vijf jaar. Er zal de komende jaren wel wat aan u gesleuteld worden, een steentje hier, een bloedprop daar, een gezwel…”
Langer zonder gebreken
Dankzij de vooruitgang van de medische wetenschap gaat ons lijf langer mee, en daar mogen we blij mee zijn, vindt Westendorp.“Veel mensen maken zich zorgen over de kwaliteit van leven op hoge leeftijd, maar dat is niet nodig. Ook al worden we ouder, het aantal jaren dat we echt last hebben van beperkingen blijft gelijk, gemiddeld circa vijf jaar. De jaren daarvoor zijn pure winst.We moeten die jaren dan ook niet zien als een probleem, maar als een kans.” We begrijpen steeds meer van ziektes en zijn beter in staat die te voorkomen of te genezen. “Kijk naar dementie.We weten nu dat het te maken heeft met de bloedvaten en dat hoge bloeddruk op middelbare leeftijd de kans op dementie vergroot. Daar kunnen we dus iets aan doen, zodat we het risico verkleinen. Dan komt de volgende bedreiging om te hoek kijken, zoals hartfalen. Zo pellen we een voor een de ouderdomskwalen weg. En krijgen we te maken met de volgende.”We worden dus steeds ouder en blijven ook langer zonder gebreken. Niettemin ontkomt niemand aan de beperkingen die horen bij het bereiken van een hoge leeftijd.“De uitdaging zit in de wijze waarop mensen daarmee omgaan. Sommigen slagen daar goed in. Ze zitten niet bij de pakken neer, proberen iets van hun leven te maken en compenseren het verlies van mogelijkheden, bijvoorbeeld met hulpmiddelen. Soms zoeken ze alternatieven, zoals Facebook en Skype als vervanging voor fysieke contacten.”
Sip en saai
“Tegelijk zien we een aanzienlijke groep die en saai’. Ze willen niets en doen niets. Ze vinden dat ze een probleem hebben dat anderen voor hen moeten oplossen. Dat is niet alleen die mensen aan te rekenen, er zit een maatschappelijk probleem achter. Onze samenleving is ingericht volgens een antiek levensloopidee: je groeit op, volgt een opleiding,wordt volwassen, je krijgt een baan en als je met pensioen gaat, mag je rusten. Dan gaan we in de pleegzusterstand.“Wat we veelal vergeten, is dat dit model gebaseerd is op de generatie van onze grootouders. Toen de AOW werd ingevoerd en de pensioenleeftijd op 65 gesteld,werden mensen lang niet zo oud als nu. De periode na de pensionering is verdubbeld, en neemt alleen maar verder toe. Mensen zijn daardoor veel langer passief en het systeem wordt ook onbetaalbaar. De pensioenleeftijd naar 67 in 2020 is dan ook een lachertje. Het zou nu al 70 moeten zijn. Bij de invoering van de AOW in 1958 was het plan ook om het regelmatig bij te stellen, maar dat is nooit gebeurd.” Er moet, kortom, een andere kijk op ouderdom komen. Vitaliteit is daarbij het uitgangspunt. Senioren moeten meer worden uitgedaagd. Dat kan onder meer door langer door te werken.“Dat houdt het systeem betaalbaar. Maar werk is ook een belangrijk doel, het geeft zin en richting aan het leven, het gevoel erbij te horen. En het voorkomt dat je een pensioengat krijgt.”
Krachttraining
Ook op andere manieren moeten ouderen worden gepikkeld. “Ik was laatst in Denemarken”,zegt Westendorp. “Daar hebben ze de omslag rond 2008 al gemaakt. Als daar een oudere een intakegesprek heeft voor zorg, zijn de eerste vragen:Wat wilt u? Welke doelen en ambities heeft u? Wij gaan u helpen die ambities te bereiken. Met hulp van moderne technologie en van uw eigen lichaam. Maar u moet het zelf doen, u bent zelf verantwoordelijk.” Zo zouden we het hier ook moeten doen, vindt de hoogleraar. Doelen stellen is op elke leeftijd verstandig, maar op hogere leeftijd wordt het steeds belangrijker. Het geeft zin aan je leven. Als iemand thuis wil blijven wonen, moet hij kijken wat daarvoor nodig is.Wat moet er gebeuren om het doel te bereiken? “Als u de trap wilt kunnen beklimmen, moet u fit zijn. Dat betekent dat u moet gaan gymmen en krachttraining moet doen. En als u dat niet wilt, zult u straks te zwak zijn om zelfstandig te wonen.”Westendorp erkent dat er dan ook aanbod moet zijn. “Marketeers hebben deze doelgroep nog onvoldoende ontdekt.Waarom zijn er geen sportscholen voor 70-plussers?” Het betekent ook dat nieuwe doelen gesteld moeten worden als de situatie verandert. “Als iemand zijn partner verliest, moet hij geholpen worden om zijn leven weer op te pakken en zin te geven. Nu zijn ze in Amerika zo ver dat ze rouw willen gelijkstellen met depressie. Het wordt tot een medisch probleem gemaakt. Maar dat is het niet.” Volgens Westendorp is er een maatschappelijke omwenteling nodig om de samenleving uit de pleegzusterstand te krijgen. “Het is als een supertanker die een kwartslag moet draaien. Daar is heel wat voor nodig. De mindset, de mentale houding, moet veranderen. De tijd is er rijp voor. Wat dat betreft is de huidige crisis een onverwachte zegen, een blessing in disguise. Er zijn economische motieven, maar de sociaal-maatschappelijke argumenten zijn het belangrijkst.”
Vitaliteitsdenken
Het programma Vitaliteit moet de handvatten aanreiken om dit nieuwe denken over ouderdom ingang te doen vinden. Er worden vier scenario’s opgesteld en onderzocht: leefbare steden; zelf-management; employability; en interconnectiviteit. “We willen met diverse betrokken partijen – jong en oud,werkgevers,werknemers en overheid – langs die lijnen praten en kijken wat er gebeurt als we daar het ‘vitaliteitsdenken’ in brengen. Tot welke oplossingen kunnen we dan komen? Ik hoop dat het licht dan gaat branden. Als je meer en langer een rol hebt in de maatschappij voel je je beter en kom je veel later op die bank te zitten. Daar wordt iedereen beter van. “
